पाणिनीयव्याकरणे समाससिद्धान्तस्य तात्त्विकविवेचनम्

Abstract

संस्कृतव्याकरणपरम्परायां महर्षिः पाणिनिः सर्वोच्चस्थानं प्राप्नोति। तेन विरचिता अष्टाध्यायी न केवलं संस्कृतव्याकरणस्य मूलग्रन्थः, अपितु सम्पूर्णविश्वस्य वैज्ञानिकव्याकरणपरम्परायाः अनुपमं उदाहरणमपि मन्यते। अस्यां ग्रन्थे वर्ण, धातु, प्रत्यय, संधि, समास, कारक, तद्धित, कृदन्तादीनां विषयाणां अत्यन्तं व्यवस्थिततया सूत्ररूपेण निरूपणं कृतम् अस्ति। तेषु समासप्रकरणं विशेषमहत्त्वपूर्णम् अस्ति, यतः समासः संस्कृतभाषायाः संक्षिप्तता, सुसम्बद्धता, अर्थगौरवं तथा साहित्यिकसौन्दर्यं च वर्धयति। समासस्य माध्यमेन द्वयोः अथवा अधिकानां पदानां एकपदीभावः भवति, येन अल्पशब्दैरेव बह्वर्थस्य प्रभावी अभिव्यक्तिः सम्भवति। एषः गुणः संस्कृतभाषां अन्याभ्यः भाषाभ्यः विशिष्टां करोति।

पाणिनिना समासनिर्माणस्य नियमाः अत्यन्तं वैज्ञानिकदृष्ट्या प्रतिपादिताः। तेन समासस्य केवलं रूपनिर्माणं न विवक्षितम्, अपितु पदानामन्तःसम्बन्धः, अर्थप्रधानता, विभक्तिलोपः, उत्तरपदप्रधानता, प्रयोगसामर्थ्यं तथा वाक्यरचनायां तस्य प्रयोजनं च सम्यग्विचारितम्। अष्टाध्याय्यां समासविधानं सूत्रात्मकशैलीया प्रतिपादितं यत् परवर्तीभिः वैयाकरणैः—कात्यायनेन, पतञ्जलिना, भट्टोजिदीक्षितेन, नागेशभट्टेन च—विस्तरेण व्याख्यातम्। अनेन ज्ञायते यत् समाससिद्धान्तः केवलं व्याकरणीयविषयः नास्ति, अपितु भाषाशास्त्रस्य, अर्थविज्ञानस्य, तर्कशास्त्रस्य तथा साहित्यशास्त्रस्य अपि महत्त्वपूर्णो आधारः अस्ति।

प्रस्तुते शोधपत्रे पाणिनीयव्याकरणे प्रतिपादितस्य समाससिद्धान्तस्य तात्त्विकस्वरूपस्य विस्तृतं विवेचनं कृतम् अस्ति। अस्मिन् समासस्य परिभाषा, स्वरूपं, प्रयोजनम्, निर्माणप्रक्रिया, प्रमुखभेदाः, तेषां व्याकरणीयाधारः, अर्थवैशिष्ट्यं तथा भाषिकप्रयोगः सम्यगालोचिताः सन्ति। विशेषतः अव्ययीभाव-, तत्पुरुष-, कर्मधारय-, द्विगु-, द्वन्द्व- तथा बहुव्रीहिसमासानां स्वरूपं, प्रयोगः, भाषिकमहत्त्वं च विवेचितम्। तदतिरिक्तं समासस्य तात्त्विकपक्षः, यथा—अर्थसंक्षेपः, पदैक्यं, अर्थप्रधानता, भाषिकसौष्ठवं तथा अभिव्यक्तेः प्रभावकारिता—अपि विशदीकृतः अस्ति।

अध्ययनेन ज्ञायते यत् पाणिनीयसमाससिद्धान्तः केवलं प्राचीनसंस्कृतव्याकरणस्य विषयः न, अपितु आधुनिकभाषाविज्ञानस्य, संगणकीयभाषाप्रक्रियायाः, अनुवादशास्त्रस्य तथा संस्कृतभाषाशिक्षणस्य अपि महत्त्वपूर्णः आधारः अस्ति। अतः पाणिनीयसमाससिद्धान्तस्य अध्ययनं संस्कृतव्याकरणस्य गाम्भीर्यं, वैज्ञानिकता, तर्कसंगतता तथा आधुनिकप्रासङ्गिकतां बोधयति। प्रस्तुतशोधपत्रस्य उद्देश्यं समाससिद्धान्तस्य तात्त्विकस्वरूपस्य विश्लेषणपूर्वकं तस्य व्याकरणीयं, भाषिकं तथा दार्शनिकं महत्त्वं प्रकाशयितुम् अस्ति।