स्त्रीवादी साहित्याची भाषा : अभिव्यक्ती, प्रतीकात्मकता आणि प्रतिकाराचे भाषिक स्वरूप

Abstract

प्रस्तुत शोध निबंध आधुनिक साहित्यचळवळीतील स्त्रीवादी प्रवाहाच्या भाषिक आणि शैलीगत वैशिष्ट्यांचा सखोल अभ्यास करतो. स्त्रीवादी साहित्य हे केवळ साहित्यनिर्मितीचे क्षेत्र नसून स्त्रियांच्या व्यक्तिमत्त्वविकासाचा, अस्तित्वशोधाचा आणि पितृसत्ताक व्यवस्थेविरुद्ध चाललेल्या बहुपरिमाणीय संघर्षाचा दस्तऐवज आहे. या निबंधामध्ये स्त्रीवादी लेखनाची भाषा ही अनुभवाधिष्ठित, थेट, प्रामाणिक आणि भावनाप्रधान असून तिच्या अभिव्यक्तीत सामाजिक वास्तवाचे अनावृत रूप दिसते, हे स्पष्ट केले आहे. स्त्रीवादी साहित्याची भाषा ही मुख्यतः स्त्रीच्या दैनंदिन अनुभवांवर आधारलेली आहे. घर, विवाह, कुटुंब, लैंगिकता, मातृत्व, आर्थिक शोषण, सामाजिक विषमता, हिंसा आणि मानसिक वेदना यांसारख्या अनुभवांना ती तेजस्वी, स्पष्ट आणि निःसंगपणे आकार देते. या भाषेतील अभिव्यक्ती कल्पनारम्य नसून वास्तववादी आणि अस्तित्वकेंद्रित आहे. स्त्रीचे शरीर या भाषेत महत्त्वपूर्ण प्रतीक बनते, कारण पितृसत्ताक समाज स्त्रीच्या शरीरावर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न करतो. त्यामुळे शरीरभाषा, प्रतिमा आणि प्रतीकांचा वापर स्त्रीवादी साहित्याचे विशेष अंग मानले जाते.

प्रतीकात्मकतेच्या दृष्टीने स्त्रीवादी भाषा अत्यंत सर्जनशील आणि बहुअर्थी आहे. पिंजरा, आरसा, खिडकी, चूल, साडी, नदी, अंधार, उजेड किंवा घरातील वस्तू या वस्तू स्त्रीच्या मानसिक, भावनिक किंवा सामाजिक स्थितीचे प्रतीक बनतात. ही प्रतीके केवळ सौंदर्यात्मक नाहीत, तर स्त्रीच्या जीवनातील संघर्ष, दडपशाही आणि स्वातंत्र्याच्या आकांक्षांना वाचा फोडतात. स्त्रीवादी साहित्याची भाषा ही प्रतिकाराची भाषा आहे. पुरुषसत्ताक मूल्यव्यवस्थेला प्रश्न विचारणे, यंत्रणांना आव्हान देणे, स्त्रीकेंद्री शब्दसंपदा निर्माण करणे, तुटक आणि अंतर्मुख वाक्यरचना वापरणे हे प्रतिकाराच्या भाषिक स्वरूपाचे प्रमुख पैलू आहेत. ही भाषा स्त्रीला “वस्तू”ऐवजी “व्यक्ती” म्हणून अधोरेखित करते आणि तिच्या आवाजाला साहित्यिक व सामाजिक महत्त्व प्रदान करते. मराठी, हिंदी, इंग्रजी तसेच जगभरातील स्त्रीवादी साहित्यामध्ये या भाषिक वैशिष्ट्यांची उपस्थिती दिसून येते. मराठी साहित्यात शांता शेळके, शांता गोखले, गौरी देसाई, कविता महाजन यांसारख्या लेखिकांच्या लेखनातून या अभिव्यक्तीची विविध रूपे स्पष्ट जाणवतात. एकूणच, स्त्रीवादी साहित्याची भाषा ही प्रतिकार, आत्मशोध, वैयक्तिकता, सामाजिक न्याय आणि सांस्कृतिक पुनर्रचना यांचे एकत्रित रूप आहे. ती स्त्रीच्या जगण्याची, तिच्या इतिहासाची आणि तिच्या लढ्याची साक्ष सांगणारी जिवंत, प्रभावी आणि परिवर्तनवादी भाषा आहे.