नव्वदोत्तरी मराठी आदिवासी कवितेतील निसर्गसंवेदना, विस्थापन आणि प्रतिकारभावनेचे समीक्षात्मक अध्ययन

Abstract

नव्वदोत्तरी मराठी साहित्यात आदिवासी कवितेने एक स्वतंत्र आणि सशक्त स्थान निर्माण केले आहे. या कवितेत निसर्ग केवळ पार्श्वभूमी नसून जगण्याचा आधार आणि अस्मितेचा उगम आहे. विस्थापनाच्या वेदना, जंगल-जमिनीची ओढ आणि व्यवस्थेविरुद्धचा प्रतिकार हे या कवितेचे केंद्रीय सूर आहेत. हे शोधनिबंध वंजारी, पावरा, कोकणा, भिल्ल आणि गोंड समाजातील कवींच्या रचनांच्या माध्यमातून या तीनही आयामांचे समीक्षात्मक विश्लेषण करतो. लोकभाषेचा वापर, ठाकुरी, पावरी, गोंडी शब्दांचा समावेश आणि मौखिक परंपरेचे लेखी रूपांतर या कवितेला एक वेगळी ताकद देते. नव्वदोत्तरी काळात विकास प्रकल्प, धरणे, खाणकाम आणि वनकायद्यांमुळे आदिवासी समूहांचे झालेले विस्थापन या कवितेत तीव्रतेने उमटले आहे.