भारतीय लोकशाहीचा प्रवास : ऐतिहासिक वारसा, वर्तमानकालीन आव्हाने आणि भविष्यकालीन दिशा
Keywords:
भारतीय लोकशाही, भारतीय राज्यघटना, लोकशाही राष्ट्रनिर्मिती, सार्वत्रिक मताधिकार, निवडणूक प्रक्रिया, राजकीय परिवर्तन, सामाजिक न्याय, संघराज्यवाद, आघाडीचे राजकारण, डिजिटल लोकशाही, राजकीय ध्रुवीकरण, नागरिक सहभाग, घटनात्मक मूल्ये.Abstract
भारतीय लोकशाहीचा प्रवास हा केवळ निवडणुका, सत्तांतर आणि राजकीय पक्षांच्या इतिहासापुरता मर्यादित नसून सामाजिक, आर्थिक, घटनात्मक आणि सांस्कृतिक परिवर्तनाशी संबंधित व्यापक प्रक्रिया आहे. 1947 मध्ये स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भारतासमोर विविध धर्म, भाषा, जाती, प्रदेश आणि आर्थिक स्तर असलेल्या समाजाला लोकशाहीच्या घटनात्मक चौकटीत एकत्रित ठेवण्याचे आव्हान होते. 26 जानेवारी 1950 रोजी भारतीय राज्यघटना लागू झाल्यानंतर सार्वभौम लोकशाही प्रजासत्ताक, संसदीय शासनपद्धती, मूलभूत अधिकार, सामाजिक न्याय आणि संघराज्यवाद यांना संस्थात्मक आधार मिळाला. 1951-52 मधील पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीपासून भारतीय लोकशाहीने अनेक महत्त्वाचे टप्पे पार केले. काँग्रेसचे दीर्घकालीन वर्चस्व, 1967 नंतरची वाढती राजकीय स्पर्धा, 1975-77 ची आणीबाणी, 1989 नंतरचे आघाडीचे राजकारण, मंडल आयोगानंतर सामाजिक न्यायाच्या राजकारणाचा विस्तार, 1991 नंतरचे आर्थिक उदारीकरण आणि 2014 नंतरचे बहुमताधारित राजकारण या प्रक्रियांमुळे भारतीय लोकशाहीचे स्वरूप सातत्याने बदलत गेले.
वर्तमान काळात भारतीय लोकशाहीसमोर व्यापक जनसहभाग, महिलांचा वाढता सहभाग, डिजिटल प्रशासन आणि विकासाभिमुख राजकारण या सकारात्मक शक्यता आहेत. त्याचबरोबर राजकीय ध्रुवीकरण, निवडणुकीतील आर्थिक प्रभाव, दिशाभूल करणारी माहिती, सामाजिक-आर्थिक विषमता आणि लोकशाही संस्थांच्या स्वायत्ततेचे प्रश्न ही महत्त्वाची आव्हाने आहेत. 2024 च्या लोकसभा निवडणुकीचे विस्तृत सांख्यिकीय अहवाल भारतीय निवडणूक आयोगाने प्रसिद्ध केले आहेत. भविष्यात भारतीय लोकशाही अधिक समावेशक, पारदर्शक, उत्तरदायी आणि घटनात्मक मूल्यांशी बांधील राहणे आवश्यक आहे.
References
घांगरेकर, चि. ग. भारतीय राज्यघटना : स्वरूप व राजकारण. श्री मंगेश प्रकाशन, नागपूर, 2010, पृ. क्र. 34.
आंबेडकर, बाबासाहेब; शिंदे, विजय (अनु.). भारतीय राज्यघटना. श्री गजानन बुक डेपो, मुंबई, 2019, पृ. क्र. 29.
कुलकर्णी, अंजली. भारतीय राज्यघटना समजून घेताना. सकाळ प्रकाशन, पुणे, 2019, पृ. क्र. 37.
जोशी, सुधाकर. भारतीय शासन आणि राजकारण. विद्या बुक्स पब्लिशर्स, औरंगाबाद, 2015, पृ. क्र. 36.
Kothari, Rajni. Politics in India. Little, Brown and Company, Boston, 1970, Page No. 223.
भारताचे सर्वोच्च न्यायालय. His Holiness Kesavananda Bharati v. State of Kerala. भारताचे सर्वोच्च न्यायालय, नवी दिल्ली, 1973, पृ. क्र. 02 (1973 Supp. SCR).
Downloads
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Kavya Setu

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.