मराठी दलित आत्मकथन साहित्य : उपेक्षित जीवनानुभवांचा वेध

Abstract

मराठी दलित आत्मकथन साहित्याने मराठी वाङ्मयाला केवळ नवीन अनुभवविश्व दिले नाही, तर भारतीय समाजातील जातिव्यवस्था, अस्पृश्यता, दारिद्र्य, भूक, श्रम, सामाजिक बहिष्कार, स्त्रियांचे दुहेरी शोषण आणि मानवी प्रतिष्ठेसाठीचा संघर्ष यांचे वास्तवही प्रभावीपणे समोर आणले. मुख्य प्रवाहातील साहित्याच्या केंद्रापासून दीर्घकाळ दूर राहिलेल्या समाजघटकांनी आत्मकथनाच्या माध्यमातून स्वतःच्या जीवनाचा अर्थ स्वतःच सांगण्यास सुरुवात केली. त्यामुळे दलित आत्मकथन हे केवळ एका व्यक्तीचे जीवनचरित्र न राहता एका समाजाच्या सामूहिक स्मृतीचे आणि सामाजिक इतिहासाचे दस्तऐवज बनले. ‘बलुतं’, ‘उपरा’, ‘अक्करमाशी’, ‘उचल्या’, ‘माज्या जल्माची चित्तरकथा’, ‘जिणं आमुचं’, ‘आयदान’ आणि ‘कोल्हाट्याचं पोर’ यांसारख्या आत्मकथनांतून जात, वर्ग, लिंग, भटक्या-विमुक्तांचे जीवन, शिक्षणाची आकांक्षा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचे विविध पैलू स्पष्ट होतात. प्रस्तुत शोध निबंधात या साहित्याचे समाजशास्त्रीय दृष्टीने विश्लेषण करून उपेक्षित अनुभवांचे सामाजिक अर्थ, आत्मभान आणि प्रतिकाराची प्रक्रिया स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न केला आहे.