मराठी भक्ती परंपरेचा आद्य गद्यग्रंथ ‘लीळाचरित्र’: महानुभाव विचार, लोकशिक्षण आणि स्त्री-समानतेचे दर्शन

Abstract

महिंभट्ट लिखित ‘लीळाचरित्र’ हा मराठी भक्ती साहित्य परंपरेतील अत्यंत मौलिक आणि ऐतिहासिक ग्रंथ आहे. १३ व्या शतकात कर्मकांड, जातिभेद आणि सामाजिक विषमतेच्या पार्श्वभूमीवर महानुभाव पंथाचे प्रवर्तक चक्रधर स्वामी यांनी समता, विवेक आणि भक्तीचा संदेश दिला. स्वामींच्या जीवनातील विविध घटना (लीळा) संकलित करून महिंभट्ट यांनी हा ग्रंथ शास्त्रशुद्ध पद्धतीने रचला. त्यामुळे तो मराठीतील पहिला चरित्रग्रंथच नव्हे, तर मराठी गद्याचा पाया मानला जातो. ‘साधनीची लीळा’ गुरुभक्तीतील सहजता आणि देहधर्म स्वीकारण्याचा संदेश देते, तर महदंबेसारख्या विदुषी शिष्येचे चित्रण महानुभाव पंथातील स्त्री-समानतेची प्रगत भूमिका स्पष्ट करते. लोकभाषेतून अध्यात्म, नैतिक मूल्ये आणि समाजपरिवर्तन साध्य करणारा हा ग्रंथ आजही प्रेरणादायी आहे.