चाळीसगाव तालुक्यातील सहकार चळवळ आणि शेतकरीहितासाठी कै. रामराव दगडू पाटील ‘जिभाऊ’ यांचे कार्य : एक ऐतिहासिक अभ्यास

Abstract

चाळीसगाव तालुक्यातील सहकार चळवळीच्या इतिहासात कै. रामराव दगडू पाटील ‘जिभाऊ’ यांचे कार्य शेतकऱ्यांच्या गरजांना संस्थात्मक प्रतिसाद देणारे म्हणून अभ्यासण्यासारखे आहे. प्रस्तुत लेखात त्यांच्या सहकारी संस्थांमधील सहभागाचा आणि शेतकरीहितासाठी केलेल्या प्रयत्नांचा ऐतिहासिक आढावा घेतला आहे. उपलब्ध जीवनपरिचय, स्मरणपुस्तिका, सहकाऱ्यांचे लेख आणि वृत्तपत्रीय स्मरणलेख यांच्या आधारे कृषिनिविष्ठांचा पुरवठा, धान्यबँक, ग्रामीण उद्योग, बाजारव्यवस्था, सिंचन आणि कृषिप्रक्रिया यांचे विवेचन केले आहे.

श्री शिवाजी मल्टिपर्पज सोसायटी, शेतकी संघ आणि बेलगंगा साखर कारखान्याशी संबंधित नोंदींमधून सामूहिक साधनसंकलनाला दिलेले महत्त्व दिसते. बाजारातील सुविधा आणि सिंचनविषयक प्रयत्न शेतकऱ्यांच्या उत्पादनविक्री व उत्पादनक्षमता यांच्या प्रश्नांशी जोडलेले होते. समकालीन सहकाऱ्यांना एकत्र आणण्याची भूमिका या कार्याच्या संस्थात्मक स्वरूपाला आधार देणारी ठरते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांतील गौरवपर भाषा, कालसंदर्भातील अस्पष्टता आणि आर्थिक परिणामांच्या आकडेवारीचा अभाव विचारात घेतला आहे. संस्था उभारण्याचे प्रयत्न आणि प्रत्यक्ष लाभ यांतील फरक राखून निष्कर्ष मांडले आहेत. जिभाऊंच्या योगदानाचे महत्त्व स्थानिक सहकार्याला संघटित स्वरूप देण्यात दिसते. अधिक विश्वासार्ह ऐतिहासिक पडताळणीसाठी पुढील संशोधनात संस्थांचे अहवाल, सभासदनोंदी आणि शेतकऱ्यांचे अनुभव तपासणे आवश्यक आहे.